خشكسالی، تخت‌جمشيد را دفن می كند

اعتماد

 خشکسالی در گوشه و کنار سرزمين ايران ريشه دوانده، قحطی آب‌های رو زمينی، مردم را به سوی استفاده از آب‌های زيرزمينی کشانده که مايحتاج زندگی‌شان را کفاف نمی‌دهد. کشاورزی ديگر در اين کشور رنگ و بوی ديگری گرفته، در چهارگوشه کشور، نگاه‌ها به سمت تغيير شيوه کشاورزی رفته و ديگر نمی‌توان به راحتی محصولاتی را کاشت که نياز به آب فراوان دارند اما کسی گمان نمی‌کرد خشکسالی را بتوان به فرونشست زمين آن هم در سرزمين نه چندان پرآب فارس، ربط داد. زمين خشک شده و آب‌ها به قعر چاه‌ها رفته‌اند، مردم از همان چند قطره آب نمی‌توانند بگذرند، آنقدر آب‌های زيرزمينی مصرف شده که زمين در نزديکی نقش رستم و تخت‌جمشيد، دو بنای چند هزار ساله ايرانی، نشست کرده است.

کارشناسان محيط‌زيست و محيط طبيعی بارها به مسوولان هشدار داده‌اند که ايران با مشکلات جدی آب روبه‌رو خواهد شد، مشکلاتی که خود مسوولان هم به قريب‌الوقوع بودن آن واقفند، سرپرست پايگاه جهانی تخت‌جمشيد اما اين نشست را اتفاقی جديد نمی‌داند و آن را مربوط به کل دشت می‌داند.

مسعود رضايی‌منفرد در گفت‌وگو با «اعتماد»، خشکسالی‌های سال‌های ۸۶ و ۸۷ را عامل اين امر می‌داند و می‌گويد: «اين نشست در کل دشت است و بيشتر به خاطر خشکسالی‌های اخير است که در سال ۸۶ و ۸۷ تشکيل شد. در آن سال‌ها خشکسالی شديد داشتيم و استان با بيش از ۳۰ درصد کاهش بارندگی مواجه شد. از همان زمان، حفر چاه‌های عميق و نيمه عميق و برداشت بيش از حد از آنها اتفاق افتاد که بر پايين رفتن سطح آب‌های زيرزمينی تاثيرگذار بود.

رضايی به قراردادی که با واحد زمين‌شناسی دانشگاه شيراز در اين خصوص بسته شده بود، اشاره کرد و افزود: «سال ۸۹ قراردادی با واحد زمين‌شناسی دانشگاه شيراز بستيم، بر اساس اظهارات کارشناسان اين دانشگاه اعلام شد نزديک ۲۰ متر از آب‌های زيرزمينی پايين رفته و زمين نشست کرده و اين اتفاق خطر ناک است.»

او به راهکارهای حل اين بحران اشاره کرد و گفت: «راهکار اين واقعه اين است که سازمان آب مجوز حفر چاه ندهد و با چاه‌های غيرمجاز برخورد کند، درواقع نوعی بازنگری در مجوزهايی که می‌دهند داشته باشد. همچنين با نصب کنتور روی چاه مانع از استفاده بيش از حد از آب زيرزمينی شود اما سازمان جهادکشاورزی هم می‌تواند با تغيير الگوی کشت در منطقه و تبديل محصولات پرمصرف به کم‌مصرف از لحاظ ميزان آب، تعادلی در مصرف آب ايجاد کند. محصولاتی چون گندم، جو، برنج و چغندر، محصولاتی‌اند که در منطقه کاشته می‌شوند و می‌توان آنهايی را که پرمصرف هستند از زمين‌های کشاورزی حذف کنند تا به استفاده بيش از حد آب منجر نشود».

رضايی‌منفرد که خود در رشته مديريتند بحران در حوزه ميراث فرهنگی تحصيل کرده، ورود ستاد مديريت بحران را به اين جريان لازم می‌داند و می‌گويد: «ستاد مديريت بحران بايد به اين اتفاق ورود کند چراکه اين ترک‌ها و نشست‌های زمين در سال ۹۱ اتفاق افتاده و از آن زمان با اين قضيه دست به گريبان هستيم، ستاد با برنامه‌ريزی‌ای که می‌کند می‌تواند سازمان‌های مربوطه را وارد کند و هرکدام به نحوی که در حيطه وظايف‌شان است، از پيشرفت اين اتفاق جلوگيری کنند. ما گزارش دانشگاه شيراز را که مدون و مستدل بود، به ستاد بحران و استانداری داديم که در حال پيگيری توسط اين دو ارگان است.»

 

ترک‌ها در نقش رستم جدی‌ترند

اما اوضاع نشست زمين در نقش رستم نسبت به تخت‌جمشيد، اوضاع بدتری است، به گفته رضايی، ترک‌های زمين از جلوی نقش‌ها در نقش رستم رد شده و بيشتر از تخت‌جمشيد، اثر را تهديد می‌کند. او در خصوص اقدامات انجام شده پايگاه جهانی برای ممانعت از پيشرفت اين ترک‌ها در نقش رستم می‌گويد: «آنچه مشخص است اين است که ترک‌ها در تخت‌جمشيد در فاصله ۷۰۰ متری در بوستان پرديس اتفاق افتاده اما در نقش رستم در فاصله نزديک‌تری رخ داده است. خاک‌های موجود در نقش رستم، خاک‌های دست‌ريز است که باعث شده نگرانی برای آن به وجود بيايد اما با روش‌های مختلف، سعی در تثبيت خاک کرديم و خاک دست‌ريزی که در نقش رستم است را با مصالح مختلف پر کرديم تا در واقع به نوعی آن را تثبيت کرده باشيم. بعد از اين تثبيت، شاهد نشست نبوديم اگرچه اگر سياست درستی را در پيش نگيريم، اين خطر ممکن است بازهم اتفاق بيفتد و با تشديد خشکسالی، بدتر هم بشود.»

او به پلمب چاه‌های حفر شده در تخت‌جمشيد اشاره می‌کند و می‌گويد: «نخستين کاری که کرديم اين بود که چاه‌های حفرشده در تخت‌جمشيد را که از آن استفاده می‌شد، پلمب کرديم و به اداره آب اجازه حفر چاه در منطقه‌يی ديگر را داديم. از اصولی‌ترين کارها اين است که مجوز چاه‌ها کم شود و برخی‌شان هم مسدود شوند.

اما خطر فروريختن زمين و به آن تبع بنا در تخت‌جمشيد، به خاطر پی بنا که در کوه قرار گرفته، از نگاه اين مدير ميراثی، بعيد است، ‌اما نه بعيدی که در درازمدت هم رخ ندهد. رضايی معتقد است: «در حال حاضر خطر فرونشست در تخت‌جمشيد وجود ندارد، اما اگر نهادهای مرتبط وارد عمل نشوند، احتمال خطر برای آن در درازمدت وجود دارد.»

اما از نگاه او، مهم‌ترين اتفاق تحت تاثير ترک‌ها و نشست زمين، فعال کردن گسل‌هاست، ‌گسل‌هايی که اگر فعال شوند شايد اثری از بناهای پادشاهان ايرانی بر زمين نماند. گسل‌هايی که به خاطر نشست زمين آن هم به خاطر استفاده از آب‌های در دل زمين، آن هم به خاطر خشکسالی و روی آوردن آدم‌ها از سر اجبار به اين سفره‌های زيرزمينی رخ دهد.

احتمال رخ دادن آب فروچاله با ادامه حفر چاه

اما پروفسور عزت‌الله رييسی، پژوهشگر، زمين‌شناس و عضو هيات علمی دانشگاه شيراز در اين خصوص به مهر گفته بود: «اين پديده طی سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸ در منطقه نقش رستم تا روستای شول اتفاق افتاد. اثرات نشست در امتداد کوه حسين از نقش رستم تا روستای شول مشخص است و مقدار نشست بين دو تا ۳۰ سانتی متر تغيير می‌کند.»

رييسی به ميزان افت آب‌های زيرزمينی اشاره کرد و افزود: افت شديد سطح آب زيرزمينی (حدود ۱۰ تا ۱۵ متر)، بروز خشکسالی شديد طی اين سال‌ها و همچنين مساعد بودن آبخوان برای نشست (وجود لايه‌های ريزدانه رسی) موجب شد تا نشست حاصله در محوطه نقش رستم، بعضی منازل مسکونی در روستای شول خود را به صورت ترک خوردگی ديوارها و حتی جابه‌جايی سقف بعضی از آنها نشان دهد و مردم محلی را همواره دچار وحشت و اضطراب کند.

وی ادامه داد: طی سال‌های مذکور در محدوده تخت‌جمشيد نشستی رخ نداد، اما افت سطح آب زيرزمينی بالاخره اثر خود را در سال ۱۳۹۱ نشان داد به طوری که در فاصله ۲۰۰ متری از صفه اصلی تخت‌جمشيد شکافی موازی با صفه به طول ۱۵۰ تا ۲۰۰ متر، عرض يک متر و عمق حداکثر يک متر نمايان شد و محدوده تخت‌جمشيد نيز پديده نشست زمين را تجربه کرد.

پروفسور رييسی در خصوص راهکارهای مقابله با اين پديده اظهار داشت: پيشنهاد می‌شود اولا برداشت از چاه‌های پمپاژ در محدوده حريم تخت‌جمشيد و نقش رستم محدود شود به طوری که افت سطح آب زيرزمينی متوقف شود. ثانيا در صفه تخت‌جمشيد نقاط برداشت ارتفاعی و مختصاتی به صورت يک شبکه دقيق ژئودتيک (Geodetic Survey) نصب شده و نشست زمين پايش شود.

به اعتقاد اين کارشناس زمين‌شناسی، به علت وجود آهک در زير آبرفت، چنانچه چاه‌های برداشت آب تا مرز اين دو سازند يا پايين‌تر از آن حفر شوند، در اثر برداشت طولانی?مدت آب احتمال رخداد آبفروچاله نيز وجود دارد که می‌تواند خطر احتمالی ديگری برای تخت‌جمشيد و نقش رستم در آينده باشد.